اعظم منقبت عالم انسانی علم است،زیرا کشف حقایق اشیاء است. . . اشرف جمعیّتی که در عالم تشکیل میگردد،جمعیّت علماء است و اشرف مرکز در عالم انسانی،مرکز علوم و فنون است زیرا علم سبب روشنایی عالم است،علم سبب راحت و آسایش است،علم سبب عزّت عالم انسانی است.چون دقت نمایید دولت علم،اعظم از دولت ملوک است زیرا سلطنت ملوک منهدم می شود،امپراطورها و قیاصره مخلوع گردند و به کلی سلطنتشان زیر و زبر می شود،اما سلطنت علم ابدی است و سرمدی،انقراضی ندارد.
رؤسای ادیان امروز گمان می کنند که دین عبارت از تقلید آباء و اجداد است،لهذا هر قومی تشبّث به تقالید نموده،آن را حق می دانند و این تقالید چون حقیقت نیست،لهذا مخالف با یکدیگر است و از این سبب اختلاف و عداوت بین بشر حاصل شده زیرا همچنین گمان می کنند که دین مخالف علم است و عقائد دینیه را تفکر و تعمقی لازم نیست.و تطبیق به عقل و علم جائز نه زیرا عقل و علم مخالف دین است.لهذا عقائد دینیه باید مجرّد،عبارت از صرف تلقین رؤسای روحانی باشد و آنچه آنان بگویند،باید معتقد شد ولو مخالف علم و عقل است.و حال آنکه علم و عقل نور است،دین باید مطابق علم و عقل باشد.دین که مطابق عقل کلّی نباشد،جهل است.می گوییم علم وجهل و نور و ظلمت.اگر دین ضدّ علم باشد،آن جهل است.پس باید دین مطابق عقل و علم باشد و این اختلافی که در بین بشر است،جمیع منبعث از جهل است.اگر آنها دین را تطبیق به عقل الهی وعلم بکنند،همه پی به حقیقت برند.هیچ اختلافی نمی ماند،جمیع متحد و متفق می شوند.اعظم موهبت الهی برای انسان علم است و امتیاز انسان از حیوان به عقل و علم است.پس اگر عقائد دینیه منافی علم و عقل باشد،البته جهل است.انسان آنچه می شنود،باید آن را تطبیق به عقل الهی و علم کند.اگر علم و عقل قبول کند،آن حق است اما اگر به هیچ وجه علم حقیقی و عقل کلّی تصدیق نکند،آن جهل است اگر مسئله ای از طور عقل کلّی الهی خارج،چگونه انسان قناعت کند،آن را اعتقاد عامیانه باید گفت.اساسی که جمیع انبیاء گذاشته اند حقیقت است و آن یکی است و همه مطابق علم است.اگر بگوییم دین ضد عقل است،مقصود این است که دین جهل است.لابد دین باید مطابق عقل باشد تا از برای انسان اطمینان حاصل شود.پس حکمت و عقل سلیم مطابق و ممدّ دین است نه مخالف.
